Hoşana’ya giydirilemeyen kimlik…

Standard

hoşana“Ermeni olduğunu 82 yaşında ölüm döşeğindeyken söyleyen annesi Hoşana’nın hikâyesini “Hoşana’nın Son Sözü” kitabında anlatan gazeteci-yazar Ahmet Abakay, “Halama Ermeni diyemezsin. Kitabını toplattırırım” tehditleriyle karşılaştığını söyledi. Annesinin Ermeni olduğunu yazdığı için akraba çevresinden bile tepki gördüğünü kaydeden Abakay, “Benim akrabalarım bugün bile bunu diyorsa bunca yıl Hoşana’nın korkması son derece doğal” dedi.” Bir gazete haberinden yaptığım bu alıntı, aslında o kadar çok söylüyordu ki yaşadığımız bu coğrafyada farklı olmanın ne demek olduğuna dair, üzerine ne kadar konuşsak eksik kalırdı çünkü Hoşana 82 yıllık bir ömrü gizli bir kimlikle sürdürmüştü ve bu trajediyi anlatmaya aslında hiçbir cümle yetmezdi.

Kimlik nedir? En basit anlamıyla şöyle tanımlanır “ben kimim? Sorusuna verilen cevap”, insanın yaşamı boyunca ben kimim sorusuna doğru cevap verememesinin yükünü biz bilemeyiz, bunu ancak Hoşana bilirdi ama artık yok. Ahmet Güngören Kimlik Bulmacası adlı kitabında şöyle bir değerlendirme yapar; Kimim ben? Sorusuna yanıt ararken kimlikleşme denen katman katman karmaşık oluşumu gözden kaçırmamak önemlidir. Tek katmanın hegemonyası altında ezilen tek boyutlu kimlik, birey bakımından bir tür kimliksizleşme anlamı taşır, Bu tek boyuta sığınma ya da kemikleşmiş kimlik kalıplarına hapsolma seçeneği bir anlamda özgürlükten vazgeçmektir. İşte Hoşana’ ya yapılan tam da budur tek katmanın hegemonyası karşısında ezilen, tek boyutlu bir kimliğe hapsedilen Hoşana belki de bir insan için en önemli olan şeyden özgürlükten vaz geçmek zorunda kalmış ve kimsenin fark etmediği esir bir yaşama mahkum edilmiştir.

Benedict Anderson  Hayali Cemaatler adlı kitabında ulusu egemen ve sınırlı hayal edilmiş siyasal bir cemaat olarak tanımlar. Hayal edilmiştir: çünkü üyeleri diğer üyeleri tanımasalar da kendilerini cemaatin bir parçası olarak görürler. Bu gün bu tanım üzerine düşündüğümüzde ulusun gerçekten de bir hayal olduğunu daha iyi anlıyoruz. Çünkü uluslar egemen olanın kimliği üzerinden inşa edilen cemaat similasyonları ve bu similasyon yaratılırken en büyük sorun onca acıyla kendisini var etmesi. Anadolu gibi çok uluslu bir coğrafyayı tekil bir kimlikte birleştirme çabasıyla uygulanan ulus devlet politikasının aslında bir tek getirisi olduğu söylenebilir bu coğrafyaya o da bellek yükü. Çünkü kimlikler bir elbise edasıyla giydirilemez, çünkü kimliğin çok yakın ilişkide olduğu bir şey vardır o da bellek.

Nuri Bilgin’e göre bellek “insanın bilincinde iz bırakan şeyleri saklama ve hatırlatma yeteneğidir”, evet insanın böyle bir yeteneği vardır, siz insanı çeşitli kurumlarınızla, okullarınızla, biçimlemeye ona yeni bir kimlik edindirmeye çalışabilirsiniz ve bunu tüm baskı aygıtlarınızla  içselleştirtmeye, her sabah kendi etnik kimliğinize varlığını armağan ettiren, andınızı okutabilirsiniz ama bu hiçbir şeyi değiştirmez. İnsan belleği zihninde kendisinin ne olduğu cevabını doğduğu kültürle, annesinin diliyle çoktan vermiştir. Siz ona kendi dilinizi dayatırsınız, kendi geleneğinizi inancınızı ve daha pek çok şeyi empoze etmeye çalışırsınız, politikalarınızla ama ona yeni bir bellek veremezsiniz ya da kimliğini eski bir binayı restore edercesine yenileyemezsiniz.

Suavi Aydın kimliğin iki bileşeni olduğundan bahseder; tanıma tanınma ve de ait olma aslında bu iki bileşen üzerine düşündüğümüzde bir insanı var eden şeyin kimlik olduğunu söyleyebiliriz. Hoşana’yı düşündüğümüzde onun yaşamı boyunca kendisini ait hissedemediği bir kimlikle bilinmez bir hayat sürdüğünü hayal etmek hiç de zor değil, o bir bilinmezlik içinde sürdürdüğü bu yaşama aslına hiç ait olamamış, biz şimdi bir öykü gibi onun hikayesini öğrenip bilirken aslında onun nasıl bir yaşam sürdüğünün ne kadar bilincinde olabiliriz bilmiyorum hala bu coğrafyada Ermeni etnik kimliğinden dolayı saldırıya uğrayanları, Hrant davasındaki tüm hukuksuzlukları, Ermeni katliamına bakışı düşündüğümüzde de çekilen acıyı ve kederi anlamamız ya da anlatmamız imkansız. Hoşana’nın Ermeni kimliğinden rahatsız olan akrabalarını ne kadar suçlayabiliriz ki bu durumda suçlayamayız.

Bütün bunlar Yeşim Ustaoğlu’nun Bulutları Beklerken filmindeki Eleni’nin öyküsünü çağrıştırdı bana Film Rumların toplu göç edişlerini anlatıyordu.  Asıl adı Eleni olan Ayşe, 1916 yılından sonra Karadeniz’den göç etmek zorunda kalan Rumlardan birisiydi. Göç başlayınca Ayşe ve ailesi zorunlu bir yolculuğa çıkmak zorunda kalıyorlardı. Ancak Ayşe bu yolculukta ailesini kaybederek Mersin’e ulaşıyordu. Burada bir Türk aile Eleni’yi evlat edinip ve ona Ayşe ismini veriyordu. Eleni bundan sonra Ayşe olarak yaşamını sürdürmeye başlıyordu. Ta ki artık kimliğini gizleyemeyecek kadar çıldırdığı o güne kadar, komşularıyla birlikte yaylaya çıkan Eleni artık onlarla konuşmuyor, kapıyı kimseye açmıyordu komşularının anlamadığı bir dilde bağırarak konuşuyor, ağlıyordu. O dil Rumcaydı yıllardır kendisine giydirilmeye çalışılan Ayşe kimliği artık Eleni için dayanılmaz olmuştu, tıpkı Hoşana’nın ölümünün son anına kadar saklayıp kendisiyle birlikte toprağa götüremediği Ermeni kimliği gibi.

Bu coğrafyada öyküsünü bilmediğimiz daha pek çok Eleni ve Hoşana öyküleri olduğunu düşünüyorum, bu gün çok kültürlülük, çoğulculuk lafları dillerinden düşmeyenlerin ne kadar samimi olduğu tartışılır ama unutulmaması gereken sanırım kimsenin ben neyim sorusuna verdiği cevabın değiştirilemeyeceği ve size öyle olmadığını söylese de aslında doğru cevabı zihnine hapsettiği; çünkü daha en baştan belirttiğimiz gibi kimlik giydirebileceğiniz bir elbise değil çünkü bellek kim olduğunuzun unutturulmasına asla izin vermez!

Kaynaklar

ANDERSON, B. (1993), Hayali Cemaatler, (Çev. İskender Savaşır), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

AYDIN, S. (1998), Kimlik Sorunu, Ulusallık ve “Türk Kimliği”, Ankara: öteki.

BİLGİN, N. (2007), Kimlik İnşası, İzmir: Aşina Kitaplar.

Güngören, A. (2008), Kimlik Bulmacası İçin Kılavuz, Ankara: Ayraç.

2 thoughts on “Hoşana’ya giydirilemeyen kimlik…

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s